B2B / KONTROLA / ODPOWIEDZIALNOŚĆ

ZUS i praca na rzecz innego podmiotu: znaczenie art. 8 ust. 2a

Autor: Marek Zieliński
25 września 2026 r.

Ilustracja do artykułu: ZUS i praca na rzecz innego podmiotu: znaczenie art.

Najważniejsze ustalenie

Art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie obejmuje każdej osoby przysłanej przez agencję. Obejmuje pracownika, który wykonuje dodatkową umowę cywilnoprawną zawartą z własnym pracodawcą albo na podstawie umowy z podmiotem trzecim wykonuje pracę na rzecz własnego pracodawcy.

To rozróżnienie jest kluczowe. Błędne powoływanie art. 8 ust. 2a zaciemnia analizę. Brak jego zastosowania nie oznacza jednak, że model jest bezpieczny. Nadal mogą powstać skutki wynikające z ustalenia stosunku pracy, nieprawidłowego płatnika albo pozornego pośrednictwa.

Kiedy działa art. 8 ust. 2a

Przepis wymaga wcześniejszego stosunku pracy. Typowy przypadek wygląda następująco: osoba jest pracownikiem zakładu, a następnie zawiera zlecenie z agencją lub innym podmiotem, lecz efekt dodatkowej pracy trafia do tego samego zakładu.

W takim układzie przychód z dodatkowej umowy jest uwzględniany w podstawie wymiaru składek pracownika. Orzecznictwo analizuje pojęcie pracy „na rzecz” własnego pracodawcy szerzej niż sam formalny przepływ pieniędzy, ale każda sprawa wymaga ustalenia beneficjenta pracy, organizacji procesu i relacji gospodarczej.

Jeżeli osoba nigdy nie była pracownikiem zakładu, art. 8 ust. 2a nie jest automatyczną podstawą do uznania jej za pracownika tego zakładu. Wtedy trzeba badać inne podstawy: art. 22 Kodeksu pracy, przepisy o pracy tymczasowej, zasady podlegania ubezpieczeniom z umów cywilnoprawnych oraz rzeczywistą rolę płatnika.

Trzy różne ryzyka składkowe

Sytuacja	Podstawa analizy	Możliwy skutek
własny pracownik wykonuje dodatkowe zlecenie na rzecz pracodawcy	art. 8 ust. 2a ustawy systemowej	doliczenie przychodu z umowy cywilnoprawnej do podstawy składek
zleceniobiorca w praktyce pracuje jak pracownik	art. 22 Kodeksu pracy i reforma PIP	ustalenie stosunku pracy oraz korekty składkowe
agencja lub wykonawca nie rozlicza własnych ubezpieczonych	przepisy o płatniku i kontroli ZUS	decyzje wobec właściwego płatnika, korekty, składki i odsetki

Nie wolno przenosić skutków jednego wariantu na drugi bez zbadania faktów.

Jak ZUS ustala rzeczywisty model

ZUS bada umowy, rachunki, listy płac, zgłoszenia, raporty miesięczne i przepływy finansowe. Może również analizować, kto korzystał z efektu pracy, kto wydawał polecenia i czy pośrednik pełnił samodzielną funkcję gospodarczą.

Po reformie z 2026 r. wymiana danych z PIP i KAS jest szersza. System teleinformatyczny służy analizie ryzyka w obszarze pracy, podatków i ubezpieczeń. PIP przekazuje ZUS dane ustalone podczas kontroli, w tym rodzaj umowy i okres pracy. ZUS udostępnia PIP dane o tytule ubezpieczenia, podstawie składek, wymiarze czasu i płatniku.

Spójność danych stała się elementem kontroli. Umowa nie może mówić o samodzielnym procesie, gdy faktury są wyłącznie iloczynem godzin, a zakład prowadzi grafik i rozlicza każdą osobę.

Skutek finansowy dla przedsiębiorstwa

Po ustaleniu nieprawidłowości mogą powstać:

obowiązek złożenia korekt dokumentów ubezpieczeniowych;
zaległe składki w prawidłowej wysokości;
odsetki za zwłokę;
koszty obsługi wieloletniej korekty imiennej;
spory regresowe pomiędzy zakładem a agencją;
roszczenia pracowników powiązane z ustaleniem stosunku pracy;
ryzyko odpowiedzialności członków zarządu za zaległości po bezskutecznej egzekucji ze spółki.

Art. 31 ustawy systemowej odsyła do przepisów Ordynacji podatkowej o odpowiedzialności osób trzecich. Art. 116 Ordynacji może, po spełnieniu warunków, prowadzić do odpowiedzialności członka zarządu całym majątkiem za zaległości spółki, gdy egzekucja z jej majątku okaże się bezskuteczna i nie zachodzą przesłanki uwalniające.

To odpowiedzialność majątkowa, odrębna od KKS i Kodeksu karnego.

Co zmienia decyzja PIP

Nowelizacja ustawy o PIP, Dz.U. 2026 poz. 473

Jeżeli PIP stwierdzi stosunek pracy, ustawa określa sposób zaliczenia składek już opłaconych z tytułu zlecenia lub podobnej umowy na poczet należności pracowniczych. Płatnik musi przekazać dokumenty związane z ubezpieczeniami w ustawowym terminie.

Nie oznacza to podwójnej zapłaty tych samych składek. Oznacza obowiązek przeliczenia prawidłowego tytułu, podstawy i okresu, z uwzględnieniem kwot już rozliczonych.

Odpowiedzialność osoby, nie tylko spółki

Zaległość składkowa obciąża płatnika, ale odpowiedzialność za nierzetelne deklaracje albo dokumenty może zostać przypisana konkretnej osobie. Trzeba ustalić, kto:

wybrał model i dostawcę;
otrzymał ostrzeżenie;
akceptował podstawy składek;
podpisywał albo zatwierdzał deklaracje;
miał kompetencję do wstrzymania modelu;
polecił kontynuację mimo ujawnionej rozbieżności.

Sam brak składek lub błędny dokument ZUS nie oznacza czynu z KKS. Należy odrębnie zbadać art. 98 ustawy systemowej oraz, zależnie od faktów, art. 218 lub 219 KK. KKS dotyczy odrębnych naruszeń podatkowych, a art. 9 § 3 nie tworzy samodzielnego przestępstwa.

Lista dowodów dla kancelarii

Historia zatrudnienia każdej osoby przed skierowaniem przez agencję.
Wszystkie równoległe umowy i podmioty wypłacające wynagrodzenie.
Wskazanie rzeczywistego beneficjenta pracy.
Dane o zgłoszeniach i podstawach składek miesiąc po miesiącu.
Grafiki, polecenia, ewidencja wejść i odbiór rezultatów.
Kwoty już zapłaconych składek, aby nie liczyć ekspozycji podwójnie.
Matryca osób odpowiedzialnych za decyzje i deklaracje.

Wina i rola konkretnej osoby

Kodeks karny skarbowy: przepisy i zmiany

Ocena podatkowa nie zastępuje ustaleń karnych. Zwrot „powinien był wiedzieć” używany przy ocenie odliczenia VAT nie wystarcza sam w sobie do wykazania umyślności. Zgodnie z art. 4 KKS nieumyślność jest karalna tylko wtedy, gdy kodeks tak stanowi. Dla czynów z art. 56 § 1, art. 61 § 1 i art. 62 § 2 należy ustalić wymaganą umyślność, a nie tylko niedochowanie staranności.

Kierownictwo pracodawcy użytkownika jest dopuszczalne w legalnej pracy tymczasowej. Nie jest samo w sobie dowodem pozorności. Wynika to z art. 2 ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych.

Źródła urzędowe i przepisy

Składki wylicza się na danych indywidualnych, nie przez proste przemnożenie liczby osób.